Zbigniew Sulima, fotografie autor tekstu

Uroczystość 60-lecia konspiracyjnego nauczania i Tajnej Organizacji Nauczycielskiej

Uroczystość inauguruje prezes Rady Zakładowej ZNP w AGH Roman Staszewski

W krakowskiej Akademii Górniczo-Hutniczej odbyła się jubileuszowa uroczystość 60-lecia związana z powstaniem oraz działalnością w latach wojenno-okupacyjnych 1939-1945 na terenie ziem polskich konspiracyjnego nauczania i Tajnej Organizacji Nauczycielskiej (TON). W tym celu powołany został Honorowy Komi t et uroczystości pod patronatem JM Rektora AGH prof. Ryszarda Tadeusiewicza, a także Organizacyjny Komitet uroczystości, która odbyła się dnia 20 grudnia 1999 r. w Auli AGH. Inicjatorem tego jubileuszu była Rada Zakładowa Związku Nauczycielstwa Polskiego w AGH.

Powitania przybyłych gości i uczestników dokonał prezes Rady Zakładowej ZNP w AGH dr inż. Roman Staszewski, m.in. podkreślając: (...) Członkowie i organizatorzy tajnego nauczania, nie godzili się na pozbawienie Polaków prawa do narodowego dziedzictwa i kultury, nade wszystko zaś prawa do nauki i wykształcenia. Minęło 60 lat od momentu, gdy rozpoczynali ten niezwykły czyn zbiorowy, mało wciąż znany w szerszych kręgach społeczeństwa.

(...) Jednym z głównych celów działalności TON, było zapewnienie polskim dzieciom i młodzieży edukacji, poprzez organizowanie i prowadzenie konspiracyjnego nauczania i to na wszystkich szczeblach kształcenia, zarówno cywilnego jak i wojskowego.

Celem nie mniej istotnym była również dla TON akcja materialnej pomocy, polegająca na roztaczaniu opieki nad nauczycielami, którzy po zakończeniu szkół zostali pozbawieni pracy, a tym samym środków do normalnej egzystencji.

Godzi się wspomnieć dzisiaj, że tajne nauczanie zarówno szczebla średniego jak i akademickiego prowadzili profe sorowie naszej Akademii, pod przewodnictwem ówczesnego Rektora - profesora Walerego Goetla.

W Jubileuszu 60-lecia TON, pragniemy pokłonić się wszystkim tym, którym zawdzięczamy tę niezwykłą lekcję polskości i patriotyzmu.

Wiersz A. Słonimskiego pt. "Alarm", w wykonaniu dr. Józefa Szerłomskiego

Część artystyczną uroczystości stanowił wspaniały występ (zrealizowany społecznie) znanego Chóru "Camerata" przy Miejskim Domu Kultury w Wieliczce pod dyrekcją p. Izabeli Szoty, który zainaugurował uroczystość pieśnią "Nie rzucim ziemi" i wykonał wiązankę pieśni patriotyczno - narodowych, a recytację historyczną pt. "Alarm" Antoniego Słonimskiego wygłosił pracownik AGH dr Józef Szerłomski - przyjęte zostały gromkimi oklaskami.

Wystąpienie w formie okolicznościowego wykładu nt. Z Kart Historii Tajnego Nauczania Okresu Wojenno-Okupacyjnego 1939-1945 wygłosił dr inż. Ryszard Czekajowski, z którego warto niektóre najistotniejsze problemy przytoczyć z uwagi na przedstawione mniej znane bądź dopiero w ostatnich latach ujawnione materiały archiwalne.

(...) Tajna oświata, nauka i kultura będąc w okresie lat wojny i okupacji jednym z wykładników funkcjonowania podziemnego państwa polskiego, charakteryzowały się wielością form ruchu oporu. Konspiracyjna działalność oświatowa, naukowa oraz kulturalna patriotycznych polskich nauczycieli i pracowników naukowych stanowiła istotny element ruchu oporu. Po zakończeniu działań wojennych w 1939r. , nauczyciele i naukowcy posta n owili już pod koniec października podjąć mimo okupacji swą działalność dydaktyczno - wychowawczą nielegalnie. Następnie powstała Tajna Organizacja Nauczycielska (TON).

(...) Powstanie TON i ogromny zakres organizacyjnego tajnego nauczania na ziemiach polski ch, stanowiło w tym czasie fakt niepowtarzalny i wysoce specyficzny na terenie okupowanej Europy. W ujęciu ogólnych liczb szacunkowych ok. pięć milionów młodzieży szkół powszechnych (tajne douczanie w zakresie historii, geografii i literatury polskiej), w tajnych gimnazjach i liceach (także komplety), w tajnym studiowaniu akademickim oraz w różnych innych formach edukacji brało zorganizowany udział. Tajna Organizacja Nauczycielska stała się więc

Występ Chóru "CAMERATA"

podczas okupacji najbardziej znaczącą po blisko milionowej zbrojnej Armii Krajowej organizacją podziemną, zwłaszcza przyjmując - że jej szeregowym członkiem był każdy uczeń lub student udający się z zachowaniem wszelkich reguł konspiracji do podziemnego lokalu, by w nim kształcić się pod okiem nauczycieli i pracowników nauki. A trzeba pamiętać, że w razie odkrycia punktu tajnego nauczania, za nieletnią młodzież okupanci pociągali ich rodziców do odpowiedzialności. Jedynym ewenement e m w okupowanej Europie było nie tylko prowadzenie tajnego studiowania akademickiego w ramach prawie wszystkich znaczniejszych przedwojennych uczelni (najtrudniej było na okupowanych terenach kresów wschodnich, gdzie jednak odtworzono również w podziemiu Uniwersytet Lwowski Jana Kazimierza i Uniwersytet Wileński Stefana Batorego) ale utworzenie i funkcjonowanie całkiem nowego w czasie okupacji Uniwersytetu Ziem Zachodnich w Warszawie, który objął studiami 600 studentów!.

Honorowi Goście i Uczestnicy Jubileuszu

Zaproszeni Goście i Uczestnicy uroczystości

(...) Tajne nauczanie tworzyło także zaplecze dla zbrojnego ruchu oporu. Uczniowie i studenci tajnego nauczania, byli jednocześnie w większości żołnierzami polskich podziemnych sił zbrojnych (najwięcej AK np. słynne bataliony harcerskie "Zośka" i "Parasol" czy oddziały partyzanckie. Już rozkaz organizacyjny nr 3 z 6 września 1940 r. Komendanta Głó w nego ZWZ-AK gen. Roweckiego ps. "Grabica", a następnie wydane Wytyczne Nr 1 do szkolenia i kształcenia wojskowego z 15 listopada też 1940 r. polecały rozpoczęcie edukacji wojskowej w trybie konspiracyjnym. W następstwie powstały Kursy Szkoły Podchorążych, które organizowano w ramach siatki obszarów i okręgów wojskowych (w latach 1941-1944 szkoły te uko ńczyło szacunkowo ok. kilku tysięcy podchorążych i wojskowych służb medycznych). Nawet najmłodsi żołnierze w "Szarych Szeregach Męskich" mieli już w paździer n iku 1940r. zorganizowaną tajną Szkołę Podchorążych kryptonim "Agrykola", której komendantem był kpt. Alfons Jabłoński ps. "Inżynier" (późniejszy oficer Sztabu Komendy Okręgu AK Lwów).

(...) "W tajn ych Szkołach Podchorążych słuchacze zorganizowali się z konstrukcją broni, metodyką dowodzenia, ze sposobami prowadzenia walk ulicznych, dywersji , sabotażu i innymi przedmiotami. Uczono też jak zachowywać się w śledztwie i zapoznawano z metodami używanym i przez Gestapo czy NKWD. Potwierdzeniem ukończenia Szkół Podchorążych były lakoniczne zaświadczenia wydawane absolwentom na posiadany pseudonim i w treści znacznie zakonspirowane, stwierdzające, że na podstawie końcowego egzaminu uzyskują tytuł podchorąże g o rezerwy np. piechoty i np. awans na kaprala - podchorążego z określoną datą.

(...) Okupacyjne lata tajnego nauczania cywilnego i wojskowego należały do trudnych zarówno dla polskich nauczycieli, jak i dla ówczesnej polskiej młodzieży. Określone były potem często jako "koszmarna młodość" ale równocześnie znamionowało je przyśpieszone dojrzewanie młodzieży, poczucie odpowiedzialności i energia zrywu patriotycznego.

(...) Rekapitulując, można w całej historii tajnego nauczania okresu wojenno-okupacyjnego na ziemiach polskich wyodrębnić kilka najistotniejszych, charakterystycznych cech, a to:

Odznaka Szkoły Podchorążych Rezerwy Piechoty "Szarych Szeregów" męskich kryptonim "Agricola" (brązowy listek dębowy z nałożoną u dołu małą literą "a" z białego metalu - rozmiar 18,5x12 mm)

(...) W przypadające 60-lecie konspiracyjnego nauczania i Tajnej Organizacji Nauczycielskiej warto przypomnieć, że są one niezwykłą dla współczesnej edukacji lekcją poglądową polskości i patriotyzmu. Nieliczni już organizatorzy i nauczyciele tajnego nauczania stanowią pokolenie odchodzące przekazujące młodszym powojennym pokoleniom w testamenc i e istotny obowiązek, tj. sprawę powinności brania wzorów i zachowania jak najwierniejszego obrazu oraz faktów walczącej oświaty i nauki polskiej tamtych lat wojenno-okupacyjnych. Bowiem żaden inny kraj europejski podczas drugiej wojny światowej nie miał tak heroicznej karty w dziejach oświaty, jak ta, którą zapisała w Polsce Tajna Organizacja Nauczycielska".

Jako pierwszy, po wykładzie okolicznościowym, zabrał głos JM Rektor AGH prof. Ryszard Tadeusiewicz, który zauważył celowość przekazu oświatowej działalności konspiracyjnej dla współczesnych nauczycieli akademickich.

Uczestniczący w uroczystości Kolega Prezes Zarządu Głównego ZNP Sławomir Broniarz w swym wystąpieniu zaznaczył, że w przypadające 60-lecie TON należy pokłonić się wszystkim tym, których postawie i cichemu heroizmowi zawdzięczamy kontynuację w latach wojenno-okupacyjnych polskiej oświaty i patriotyzmu, którzy zapisali jednocześnie najpiękniejszą kartę w historii naszego Związku i pozostawili nam istotne przesłanie dla działań ZNP. Właśnie rocznica tej niezwykłej organizacji inauguruje jednocześnie 95-lecie ZNP, przypadające w 2000 roku.

W dalszej części uroczystości nastąpił akt wręczenia wyróżnionym osobom Medalu XV-lecia Krajowej Rady Nauki ZNP, honorując szczególnie zasłużone osoby w działalności edukacyjnej i społecznej. Medale powyższe zostały przyznane uchwałą Krajowej Rady Nauki ZNP na wniosek Rady Zakładowej ZNP w AGH.

W pierwszej kolejności Medalem uhonorowani zostali:

Uroczystości 60-lecia powstania konspiracyjnego nauczania i Tajnej Organizacji Nauczycielskiej, w latach 1939 - 1945 zakończyło przejście uczestników Jubileuszu do Tablicy Pamięci TON, w hallu AGH, oddanie hołdu i złożenie kwiatów.

 

Niektóre konspiracyjne Szkoły Podchorążych Rezerwy Piechoty AK, wydawały podczas okupacji swym absolwentom dyplomy nawet ozdobne, wzorowane na przedwojennych

 

Świadectwo dojrzałości (pisane ręcznie) tajnego liceum ogólnokształcącego w Zamościu, wystawione po dczas okupacji w 1942 r.