mgr Krystyna Kruszyńska

Oddział Opracowania Rzeczowego Zbiorów Biblioteki Głównej AGH

Kontynuacją opracowania formalnego zbiorów bibliotecznych (opracowania alfabetycznego) jest opracowanie rzeczowe, czyli określenie zawartości treściowej dokumentów bibliotecznych. Katalogi alfabetyczne są w stanie zaspokoić tylko niektóre potrzeby czytelników, ponieważ wielu z nich poszukuje nie konkretnej pozycji, ale wydawnictw z określonej dziedziny lub na określony temat. Zbiory, które nie są opracowane rzeczowo, pozostają dla czytelnika w dużej mierze niedostępne, a ich wykorzystanie jest znacznie ograniczone. W tym celu tworzy się katalogi rzeczowe. Sposób i efekty poszukiwań w katalogu rzeczowym zależą w znacznym stopniu od zastosowanego języka informacyjno-wyszukiwawczego.

Tworzeniem katalogu rzeczowego w Bibliotece Głównej AGH zajmuje się Oddział Opracowania Rzeczowego. Od 1955 do 1993 r. do tworzenia katalogu rzeczowego wykorzystywano Uniwersalną Klasyfikację Dziesiętną (UKD). Nie pozwalała ona jednak na dokładne przedstawienie treści poszczególnych pozycji, zwłaszcza w zakresie nauk matematyczno-przyrodniczych oraz technicznych. Katalog rzeczowy uporządkowany według symboli UKD ma postać tradycyjnego katalogu kartkowego.

Rok 1993 był przełomowym dla przyszłości katalogu rzeczowego Biblioteki Głównej AGH. W związku z zakupem zintegrowanego systemu bibliotecznego VTLS postanowiono zamknąć katalog rzeczowy oparty na UKD i przystąpić do prac nad współtworzeniem języka haseł przedmiotowych KABA. Język ten pozwala wyrazić treść dokumentu za pomocą słownictwa języka naturalnego i jest do tej pory jedynym w Polsce językiem informacyjno-wyszukiwawczym prezentowanym w formie kartoteki wzorcowej. Kartoteka ta jest elementem całego systemu kartotek wzorcowych służących do obsługi zautomatyzowanych katalogów bibliotecznych, niezależnie od stosowanego oprogramowania. Język KABA współtworzy 9 bibliotek akademickich, przeważnie uniwersyteckich, ale także specjalistycznych (np. KUL. AGH, Akademii Rolniczej w Lublinie oraz Politechniki Lubelskiej).

KABA jest językiem uniwersalnym, tj. takim, którego zasób słownictwa wyznaczony jest tematyką zbiorów gromadzonych przez biblioteki wyższych uczelni. Pozwala on na katalogowanie przedmiotowe wyszczególniające, uwzględniające także ujęcia i formy przedstawianego przedmiotu. W toku projektowania języka postanowiono, iż KABA będzie językiem kompatybilnym ze znanymi językami haseł przedmiotowych (jhp) tworzonymi przez największe biblioteki narodowe świata. Są to: Library of Congres Subject Heading (LCSH) Biblioteki Kongresu w Waszyngtonie, Repertoire de Vedettes-Matiere Biblioteki Uniwersytetu Lavala w Quebec oraz Repertoire d'Autorite-Matiere Encyclopedique et Alphabetique Unifie (RAMEAU). Źródłem bezpośrednim języka KABA jest język RAMEAU tworzony przez Bibliotekę Narodową Francji. Hasła przedmiotowe języka KABA wchodzą w analogiczne relacje, mają identyczne zasady stosowania i funkcje jak ich odpowiedniki w RAMEAU. Są dodatkowo powiązane relacjami ekwiwalencji z francuskojęzycznymi hasłami RAMEAU i angielskojęzycznymi hasłami LCSH. System VTLS umożliwia znalezienie odpowiedników polskojęzycznych haseł języka KABA w RAMEAU i LCSH przez indeks specjalny "z". Dzięki temu możliwe jest wykorzystywanie danych ze światowych baz bibliograficznych stosujących języki RAMEAU i LCSH. Dla wszystkich haseł przedmiotowych języka KABA tworzone są rekordy kartoteki haseł wzorcowych przedmiotowych (khwp) w formacie USMARC.

Hasłami przedmiotowymi mogą być:

a) nazwy pospolite, np.: Fizyka ciała stałego; Geologia; Węgiel brunatny; itp.

b) nazwy geograficzne, np.: Polska; Wisła (rzeka); Azja; itp.

c) nazwy ciał zbiorowych, np.: organizacji, instytucji, szkół, urzędów, itp.

d) nazwy osobowe, np.: Staszic, Stanisław; Einstein, Albert; itp.

e) nazwy imprez, np.: konferencji, sympozjów, targów, wystaw, itp.

Rekord khwp zawiera: ujednoliconą nazwę w języku polskim, ekwiwalenty nazwy w języku polskim oraz w języku francuskim i języku angielskim, relacje z innymi hasłami przedmiotowymi języka KABA, np. relacje nadrzędności (TN = termin nadrzędny), podrzędności (TP = termin podrzędny), kojarzeniowe (TK = termin kojarzeniowy), zasady stosowania hasła, znaczenia terminu, odsyłacze orientacyjne uzupełniające, źródło pochodzenia hasła.

Tworzenie rekordu hasła wzorcowego przedmiotowego wymaga dużego nakładu pracy, umiejętności posługiwania się słownikami, leksykonami, encyklopediami ogólnymi i specjalistycznymi, a także skrupulatności, a nawet ciekawości otaczającego świata oraz tendencji rozwojowych różnych dziedzin nauki. Często zdarza się, że nowe terminy naukowe pojawiające się w literaturze fachowej obcojęzycznej nie istnieją w dostępnych nam słownikach polskich. Korzystamy wtedy z osobistych kontaktów z pracownikami naukowymi naszej uczelni lub innych placówek naukowych, którzy chętnie służą nam swoją pomocą w ustalaniu odpowiedników polskich oraz ich ekwiwalentów dla poszukiwanego terminu w języku obcym oraz w zdefiniowaniu danego terminu.

Baza kartoteki haseł wzorcowych przedmiotowych języka KABA utrzymywana jest na serwerze Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie (BUW) i jest dostępna w sieci INTERNET. Koordynacją prac nad rozbudową języka KABA zajmuje się Ośrodek Języka i Kartoteki Wzorcowej KABA działający w ramach Centrum Formatów i Kartotek Haseł Wzorcowych przy BUW. Do końca 1998 roku baza języka KABA liczyła przeszło 30 tys. rekordów oraz ponad 100 tys. różnych kluczy wyszukiwawczych, będących formami odrzuconymi przyjętych haseł wzorcowych. Pracownicy Oddziału Opracowania Rzeczowego Biblioteki Głównej AGH są autorami przeszło 4 tys. haseł, przeważnie z zakresu nauk technicznych i matematyczno-przyrodniczych, natomiast około tysiąc naszych propozycji nowych haseł czeka na zatwierdzenie i wprowadzenie do bazy.

Opracowanie przedmiotowe poszczególnych pozycji przekazywanych przez Oddział Opracowania Alfabetycznego do Oddziału Opracowania Rzeczowego poddane jest pewnym procedurom postępowania przyjętym przez wszystkie biblioteki współpracujące. Analiza każdej pozycji zakończona ustaleniem haseł przedmiotowych potrzebnych do wyrażenia jej treści musi wiązać się z koniecznością sprawdzenia, czy w bazie khwp KABA istnieją wszystkie wymagane hasła. Dopiero wtedy możliwe jest kopiowanie online odpowiednich rekordów haseł do macierzystej bazy danych i użycie w rekordzie bibliograficznym. W rekordzie bibliograficznym hasła przedmiotowe umieszczone są w polach 6XX, natomiast na ekranie "karta katalogowa" opatrzone są informacją: "HASŁO PRZED.:"

Brak w bazie języka KABA rekordu hasła wzorcowego przedmiotowego lub jakiegokolwiek jego elementu uniemożliwia wyrażenie treści książki w opisie bibliograficznym. Jest to podstawowy powód, decydujący o tym, że niektórych pozycji w katalogu komputerowym naszej biblioteki nie można wyszukać przy użyciu komendy s/.... W miarę pojawiania się potrzebnych rekordów haseł przedmiotowych w bazie języka KABA w rekordach opisów bibliograficznych pojawiają się odpowiednie hasła przedmiotowe.

Rozwój nauki pociąga za sobą konieczność stałego uzupełniania bazy języka KABA o rekordy haseł dla nowych terminów i proces ten będzie trwał nieustannie. W początkowym etapie prac nad językiem KABA konieczne były pewne wymagające czasu decyzje metodyczne i organizacyjne, które wpływały na tempo rozwoju języka. Planowane nowe rozwiązania organizacyjne mają na celu przyspieszenie procesu wprowadzania do bazy nowych rekordów haseł, a co za tym idzie, sprawniejszego opracowania przedmiotowego bieżących nabytków we wszystkich bibliotekach stosujących język KABA.