Doktorat honoris causa AGH dla prof. Andrzeja Hrynkiewicza

Przedstawiamy tekst laudacji wygłoszonej przez prof. Karola Kropa w dniu wręczenia doktoratu honoris causa AGH (20 października 1999 r.) prof. Andrzejowi Hrynkiewiczowi.

Magnificencjo, Panie i Panowie Senatorowie, Szanowny Panie Profesorze, Szanowni Państwo.

Mam zaszczyt przedstawić sylwetkę Prof. Andrzeja Hrynkiewicza - fizyka, uczonego, nauczyciela, organizatora i popularyzatora nauki.

Jest on eksperymentatorem. Eksperymentatora powinna cechować permanentna dbałość o pomnażanie możliwości pomiarowych swojego laboratorium. Tak właśnie jest w przypadku prof. Andrzeja Hrynkiewicza. Jego praca naukowa koncentrowała się wokół fizyki jądrowej, a przede wszystkim zastosowania metod jądrowych do badania właściwości fazy skondensowanej. Po wojnie tworzenie bazy eksperymentalnej było koniecznością, żeby stworzyć warunki do pracy naukowej. Dr Hrynkiewicz włączył się w Uniwersytecie Jagiellońskim w budowę generatora Van de Graffa na 800kV oraz cyklotronu C-48. Najwięcej jednak pracy poświęcił uruchomieniu w kraju metod badania oddziaływań nadsubtelnych. Nie parającym się fizyką przypominam, że oddziaływania nadsubtelne nie mają nic współnego z oddziaływaniami międzyludzkimi, dotyczą bowiem oddziaływania momentów magnetycznych i elektrycznych jąder atomów z polami magnetycznymi i elektrycznymi wytworzonymi przez powłoki elektronowe tych atomów. Razem z Jackiem Hennelem, jako pierwsi w Polsce, uruchomili spektrometr Magnetycznego Rezonansu Jądrowego. Opracowali nową metodę pomiaru czasu relaksacji spinowo-sieciowej w cieczach. Badania MRJ w przepływającej cieczy doprowadziły prof. Hrynkiewicza do uzyskania nieadiabatycznego odwrócenia populacji stanów, który to efekt wykorzystał Benoit w maserze cieczowym.

Podczas pobytu w MIT w Stanach Zjednoczonych w 1959 roku prof. Hrynkiewicz i prof. Martin Deutsch opracowali nową metodę pomiaru momentów magnetycznych krótkożyciowych (nanosekundowych) stanów jądrowych, metodę Różniczkowych Zaburzonych Korelacji Kierunkowych, zwaną skrótowo metodą DT PAC. Zasługą prof. Hrynkiewicza było wprowadzenie tej techniki do laboratorium Instytutu Fizyki UJ, Instytutu Fizyki Jądrowej oraz Zjednoczonego Instytutu Badań Jądrowych w Dubnej. Przy jej pomocy badał magnetyczne pola wewnętrzne oraz gradienty pól elektrycznych w różnych materiałach. Do najciekawszych należało zastosowanie TD PAC do badania oddziaływań między domieszkami metalicznymi w stopach oraz procesów na granicy dwóch metali, które profesor wykonał ze swoimi współpracownikami prof. Krzysztofem Królasem i dr Pawłem Wodnieckim.

Do najbardziej owocnych inicjatyw prof. Hrynkiewicza zaliczam wprowadzenie w kraju Spektroskopii Mossbauerowskiej i utworzenie pierwszego laboratorium w IF UJ. Był to duży postęp w badaniach ciała stałego. Także nasza AGH zawdzięcza istnienie Spektroskopii Mossbauerowskiej w ZFCS, obecnie na WFiTJ, inspirującemu wykładowi prof. Hrynkiewicza, który wygłosił w Klubie Pracowników AGH w 1965 roku nt. spektroskopii mossbauerowskiej. Niewielu jest entuzjastów i zapaleńców, którzy elementy nowej techniki badawczej przywożą w walizce ze stażu naukowego. Tak było w przypadku prof. Hrynkiewicza. Obecnie w Polsce pracuje około 20 pracowni spektroskopii mossbauerowskiej skupiających około 100 osób.

Do znaczących prac eksperymentalnych prof. Hrynkiewicza należy także zaliczyć badanie rozkładów kątowych i zależności przekroju czynnego od Z (liczby porządkowej pierwiastka) w procesie tworzenia par elektronowych przez promieniowanie? o energii 2,61 MeV, wyznaczanie charakteru sił działających na chromosomy w procesie podziału komórki (razem z A.Bajerem), otrzymanie pierwszych w świecie widm RBS (Rutherford Back Scattering) przy użyciu cząstek? z cyklotronu C-48 w zespole Henryk Niewodniczański, Andrzej Hrynkiewicz i Leon Pomorski. Badał on także procesy towarzyszące kanałowaniu cząstek naładowanych w monokryształach (łącznie z Stanisławem Koptą) oraz wyznaczał stężenie pierwiastków śladowych w różnych materiałach metodą PIXE (Proton Induced X-ray Emission) we współpracy ze Stanisławem Szymczykiem, które stanowiły podstawę badania skażenia naturalnego środowiska w rejonie Krakowa.

Swoją wiedzę fachową prof. Hrynkiewicz pogłębiał w szeregu najlepszych laboratoriów: MIT w USA, ZIBJ w Dubnej, Centrum Badań Jądrowych CNRS w Strasbourgu, w Uniwersytecie w Nancy, Uniwersytecie w Sao Paulo i Katolickim Uniwersytecie w Leuven. Wyniki prac własnych prof. Hrynkiewicz prezentował wizytując ponad 100 instytutów naukowych, a także na kilkudziesięciu konferencjach i szkołach naukowych.

Dorobek naukowy prof. Hrynkiewicza obejmuje 157 publikacji, w tym 111 w czasopismach o zasięgu międzynarodowym. Znakomity dorobek był podstawą szybkiej kariery naukowej oraz zaowocował członkostwem w różnych prestiżowych instytucjach. W 1969 roku został wybrany członkiem korespondentem Polskiej Akademii Nauk, natomiast członkiem rzeczywistym PAN jest od maja 1980 roku. Od wznowienia działalności Polskiej Akademii Umiejętności w 1989 roku jest czynnym członkiem i aktywnie uczestniczy w jej pracach, w szczególności jako przewodniczący Komisji Zagrożeń Cywilizacyjnych.

Cieszy się uznaniem i szacunkiem międzynarodowego środowiska naukowego. Wyrazem tego było powołanie go w skład 7-osobowej grupy TWG (Transfermium Working Group) powołanej przez Międzynarodową Unię Fizyki Czystej i Stosowanej (IUPAP) i Międzynarodową Unię Chemii Czystej i Stosowanej (IUPAC) w celu ustalenia priorytetu odkryć pierwiastków transuranowych (o Zł100). Dzięki pracy tej grupy został rozwiązany drażliwy problem pierwszeństwa produkcji pierwiastków transuranowych przez laboratoria w Berkeley, Dubnej i Darmstadt. W grudniu 1994 roku prof. Hrynkiewicz przebywał w Teheranie jako ekspert Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej (IAEA). Od roku jest członkiem tytularnym Europejskiej Akademii Nauki, Sztuki i Literatury w Paryżu (l'AcadŽmie EuropŽene des Sciences, des Arts et des Lettres). Do zaszczytów, które spotkały ostatnio prof. Hrynkiewicza doszedł doktorat Honoris Causa Uniwersytetu im. Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie oraz tytuł Doktora Honorowego Zjednoczonego Instytutu Badań Jądrowych w Dubnej

Miarą aktywności naukowej jest nie tylko udział w konferencjach naukowych, ale również ich organizacja. Profesor Hrynkiewicz był przwodniczącym Komitetu Organizacyjnego 29 Szkół Fizyki w Zakopanem. Od roku 1973 Szkoły uzyskały status międzynarodowych i przekształciły się w znane w świecie konferencje naukowe. Ze względu na tradycję zachowano nazwę "School of Physics". Profesor był także organizatorem Międzynarodowej Konferencji Zastosowań Efektu Mossbauera w Krakowie w 1975 roku. Była to pierwsza z seryjnych konferencji, która zlikwidowała dwutorowość ich organizacji z podziałem na "socjalistyczne" i "kapitalistyczne". Prof. Hrynkiewicz był członkiem komitetów naukowych około 30 konferencji międzynarodowych.

Godna pozazdroszczenia jest działalność Profesora w zakresie kształcenia kadry naukowej - wypromował 45 doktorów, z których 17 uzyskało stopień doktora habilitowanego, a 12 jest obecnie profesorami. W roku 1980 zorganizował specjalność "fizyka medyczna" na Uniwersytecie Jagiellońskim, która później została rozszerzona na ochronę środowiska.

Powszechnie jest znana działalność popularyzatorska Pana Profesora. Wygłosił ponad 90 referatów i wykładów popularnonaukowych z różnych dziedzin fizyki, astrofizyki, kosmologii i biofizyki oraz na temat ekologicznych aspektów energetyki, ze szczególnym uwzględnieniem roli energetyki jądrowej. Żeby przekonać społeczeństwo polskie do tego źródła energii argumentował dowcipnie, że "Huty Katowice nie da się napędzać wiatrakami". Swoje przemyślenia na ten temat zawarł w książce "Energia - najważniejszy problem cywilizacji".

O opinię prof. Hrynkiewicza zabiega wiele instytucji w kraju i za granicą. Jest członkiem Rady Naukowej Zjednoczonego Instytutu Badań Jądrowych w Dubnej, gdzie jest Pełnomocnym Przedstawicielem Rządu RP, członkiem Rady Instytutu Fizyki Uniwersytetu Jagiellońskiego, Instytutu Niskich Temperatur i Badań Strukturalnych PAN we Wrocławiu, Instytutu Fizyki Plazmy i Laserowej Mikrosyntezy w Warszawie. Był członkiem Rad Naukowych Instytutu Badań Jądrowych oraz Instytutu Problemów Jądrowych w Świerku. Od lat jest członkiem, a obecnie przewodniczącym Rady Naukowej Instytutu Fizyki Jądrowej w Krakowie. Prof. Hrynkiewicza wybierano do Komitetu Badań Naukowych przez dwie ustawowe kadencje. Podczas drugiej pełnił funkcję zastępcy przewodniczącego Komisji Badań Podstawowych. Jest także wybierany do Centralnej Komisji do Spraw Tytułu i Stopni Naukowych od 1991 r.

Wyniki pracy naukowej, dydaktycznej, organizatorskiej i popularyzatorskiej prof. Hrynkiewicza były przedmiotem wielu różnych nagród i odznaczeń. W 1996 roku otrzymał on nagrodę Prezesa Rady Ministrów RP za całokształt działalności naukowej. Wśród licznych odznaczeń szczyci się posiadaniem Krzyża Armii Krajowej i Krzyża Komandorskiego z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski, a także Medalu im. Mariana Smoluchowskiego, przyznanego Mu przez Polskie Towarzystwo Fizyczne.

Osoba prof. Andrzeja Hrynkiewicza jest znana wielu pracownikom naszej Akademii Górniczo-Hutniczej, zaś szczególnie dobrze znana pracownikom Wydziału Fizyki i Techniki Jądrowej. Prof. Hrynkiewicz posiada bystry i otwarty umysł, doskonałe wyczucie aktualnych problemów naukowych i społeczno-cywilizacyjnych. W życiu prywatnym towarzyski i dowcipny. Dla mojego pokolenia i pokoleń następnych jest wzorem godnym naśladowania.