Odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania

Drukarka

…dotyczące systemu Linux

Spis treści:

 



Przeznaczenie laboratorium

Na początek wyjaśnijmy pojęcia użyte w nazwie laboratorium:

  • komputer multimedialny — komputer, który dzięki posiadanemu wyposażeniu oraz odpowiednio dużej mocy, pozwala użytkownikowi na pracę w sposób wygodny i naturalny — nie tylko poprzez tekst, ale i dźwięk, animacje, itp;
  • stacja robocza — komputer osobisty, pracujący w środowisku graficznym (zwykle uniksowym), podłączony do sieci i choć posiadający własną moc obliczeniową, to jednak zwykle używany do współpracy z innymi komputerami — ze znacznie mocniejszymi;
  • PC — potocznie „pecet” — sprzęt popularny, masowy i dzięki temu relatywnie tani.

Komputery w tym laboratorium mają oferować funkcjonalność multimedialnych stacji roboczych, mimo że fizycznie pozostają „pecetami”. Laboratorium multimedialnych stacji roboczych pozwala zaś na realizowanie całej gamy pomysłów — na przykład na prowadzenie zajęć z zakresu:

  • problemów numerycznych — stanowiska będą służyły do graficznego obrazowania wyników i przebiegu obliczeń prowadzonych lokalnie albo na okolicznych komputerach dużej mocy (w tym superkomputerach w Cyfronecie);
  • technik obliczeń rozproszonych — specjalnie napisane programy można będzie uruchamiać na wszystkich komputerach w laboratorium (niezależnie od ich normalnej pracy jako stanowisk graficznych) i organizować wymianę międzyprocesową za pośrednictwem mechanizmów sieciowych;
  • mechanizmów komunikacji w ramach sieci globalnej Internet: WWW (biernej — oglądanie, oraz czynnej — tworzenie własnych stron), Usenet News, audiokonferencje, itp;
  • nauki współczesnego systemu Unix, opartego o mechanizmy sieciowe i interfejs graficzny;
  • prezentacji możliwości multimedialnych — systemy uczące języków obcych, itp.

Jaki sprzęt?

W chwili obecnej do laboratorium należy 127 komputerów multimedialnych znajdujących się w salach 406, 503, 506, 511a i 511b.

 

Nazwa
laboratorium
Liczba
stanowisk
Numery
stanowisk
Konfiguracja
sprzętowa
406 14 131 - 144 procesor Intel Pentium D 2.8 GHz (Dual Core)
RAM 4 GiB
dysk WDC 500 GB
nagrywarka DVD LG GSA-H10N
stacja dyskietek 3.5″, 1.44 MB
karta graficzna PCI Express 16x ATI Radeon X550 128 MiB
karta sieciowa Realtek RTL8168 1000 Mbps
karta muzyczna C-Media CM8738
monitor 17″
16 145 - 160 procesor Intel Core i5-6500 3.2 GHz (Quad Core)
RAM 32 GiB
dysk WDC 1 TB
nagrywarka DVD Asus DRW-24D5MT
wbudowany układ graficzny Intel HD Graphics 530
wbudowany interfejs sieciowy Realtek RTL8168 1000 Mbps
wbudowany układ muzyczny Realtek ALC892
monitor 24″
503 20 001 - 020 procesor Intel Core i3-4330 3.5 GHz (Dual Core + Hyper-Threading)
RAM 16 GiB
dysk WDC 1 TB
nagrywarka DVD Samsung SH-224DB
wbudowany układ graficzny Intel HD Graphics 4600
wbudowany interfejs sieciowy Realtek RTL8168 1000 Mbps
wbudowany układ muzyczny Realtek ALC887
monitor 24″
506 32 031 - 062 procesor Intel Core i5-4460 3.2 GHz (Quad Core)
RAM 32 GiB
dysk Toshiba 2 TB
nagrywarka DVD Samsung SH-224FB
wbudowany układ graficzny Intel HD Graphics 4600
wbudowany interfejs sieciowy Realtek RTL8168 1000 Mbps
wbudowany układ muzyczny Realtek ALC887
monitor 24″
511a 23 071 - 093 procesor Intel Core i5-6500 3.2 GHz (Quad Core)
RAM 32 GiB
dysk WDC 1 TB
nagrywarka DVD Asus DRW-24D5MT
wbudowany układ graficzny Intel HD Graphics 530
wbudowany interfejs sieciowy Realtek RTL8168 1000 Mbps
wbudowany układ muzyczny Realtek ALC892
monitor 24″
511b 22 101 - 122
413 1 mops
(serwer)
2 procesory AMD Opteron 2.4 GHz (Dual Core)
RAM 4 GiB
2 dyski Seagate 73 GB SAS 3 Gb/s
macierz dyskowa 4 TB FC 4 Gb/s
macierz dyskowa 4.5 TB FC 2 Gb/s
2 interfejsy sieciowe Intel 1000 Mbps
2 interfejsy sieciowe nVidia 1000 Mbps

Ile miejsca na dysku?

Dyski lokalne zawierają system Debian GNU/Linux 8 oraz Windows 10. Niewykorzystana część dysku jest dostępna dla użytkowników bez żadnych ograniczeń — może być użyta np. do przechowywania dużych plików tymczasowych — np. plików muzycznych (MP3) lub graficznych.

Dyski serwera podzielone są na część systemową i część dla użytkowników — 1.5 TiB. Przydział miejsca na dysku użytkowników odbywa się według mechanizmu quota — każdy użytkownik otrzymuje po 500 MiB, przy czym „na chwilę” (do tygodnia) może przekroczyć ten limit o 100 MiB. W uzasadnionych przypadkach (o zasadności decyduje administrator na podstawie wniosku użytkownika) limity te mogą zostać dla konkretnych użytkowników odpowiednio powiększone.

Uwaga: Przestrzeń dyskowa przydzielona danemu użytkownikowi obejmuje także jego skrzynkę pocztową. Po przekroczeniu limitu poczta nie będzie dostarczana na dane konto (a nadawcy będą o tym informowani).

Jaki system?

Zasadniczo działa tu system Linux (darmowy Unix na PC), a konkretnie odpowiednio przygotowany Debian GNU/Linux 8.8. Odpowiednia konfiguracja systemu na serwerze i na komputerach w laboratorium oraz stworzenie odpowiednich mechanizmów współpracy i autoryzacji jest dziełem Jarosława Strzałkowskiego i Tomasza Pałaca.

System Linux na komputerach w laboratorium został tak przygotowany, by z jednej strony dobrze wykorzystać lokalny dysk i moc obliczeniową lokalnego procesora, a z drugiej strony by możliwie zapewnić bezpieczeństwo i mechanizmy centralnej administracji (zmiany wprowadza się raz, a nie na 127 komputerach), zbliżone do pracy na X-terminalu albo stacji bezdyskowej.

Oprócz tego istnieje możliwość pracy na tych komputerach w środowisku Windows.

Mechanizmy ochronne wprowadzone przez administratora do procedur startowych systemu Linux pozwalają zabezpieczyć się przed większością chuligańskich zachowań „dowcipnych” użytkowników laboratorium. W szczególności, jeśli wydaje Ci się, że system zachowuje się nietypowo, zgłoś to operatorowi — ten, korzystając ze specjalnego programu, potrafi w ciągu około 15 minut dokładnie przeinstalować cały dysk (według wzorca trzymanego na serwerze). Jednak przede wszystkim powinniśmy wspólnie nie dopuszczać do chuligańskich zachowań w laboratorium — użytkownik wprowadzający na dysk wirusy lub inaczej próbujący zrobić „kawał” kolegom lub administratorowi nie powinien być przez Ciebie tolerowany. Podobnie jak złodzieje czy wandale — nie patrz proszę spokojnie gdy ktoś rozkręca obudowę komputera albo zabiera mysz, klawiaturę czy słuchawki! To jest także w Twoim interesie — laboratorium nie będzie sprawne i wygodne dla użytkowników gdy ktoś np. ukradnie kilka myszy albo gdy trzeba będzie często reinstalować system.

Jak otrzymać konto?

Aby móc pracować w tym laboratorium, zarówno w systemie Linux jak i Windows, potrzebne jest konto na serwerze MOPS. Konto zakłada się w pokoju 505 na ogólnych zasadach — na konkretną osobę po okazaniu legitymacji studenckiej.

Czy można pracować zdalnie np. z innego laboratorium?

Na komputerach w laboratoriach nie ma kont i haseł, co sprawia, że nie można się na nie zalogować zdalnie wykorzystując autoryzację poprzez hasło. Jedyna możliwość związana jest z mechanizmami oferowanymi przez protokół SSH: autoryzacja z wykorzystaniem klucza publicznego lub pliku .shosts. Więcej informacji na ten temat znajdziesz w dokumentacji programów ssh oraz sshd.

Nie ma możliwości zdalnej pracy na serwerze MOPS!

Do pracy zdalnej służą serwery:

  • STUDENT (dla studentów),
  • GALAXY (dla pracowników).

Start komputera

Po włączeniu komputera uruchomiony zostaje system Linux. Start tego systemu przebiega automatycznie i trwa zwykle około 15 sekund — w tym czasie następuje także sprawdzenie poprawności lokalnego dysku — jeśli coś jest nie tak, dysk lokalny zostanie naprawiony samoczynnie (co zajmie dodatkowo do 3 minut). Jeśli system nie chce się uruchamiać lub masz wrażenie że „coś idzie nie tak” — zgłoś to operatorowi — dysponuje on specjalną płytką startową, dzięki której można uruchomić komputer (a wtedy dysk lokalny zostanie naprawiony) nawet w przypadku całkowitego zniszczenia systemu na danym komputerze.

Uwaga: jeżeli po włączeniu komputera uruchomi się Windows zamiast Linuksa, oznacza to, że poprzedni użytkownik tego komputera nie zakończył poprawnie swojej pracy. W takiej sytuacji koniecznie uruchom komputer ponownie i poczekaj na wyświetlenie ekranu logowania.

Rozpoczęcie pracy w systemie Linux

W czasie procedury startowej, w górnej połowie ekranu wyświetlona zostaje kolorowa winietka, a w dolnej części przewijają się komunikaty opisujące kolejne etapu startu systemu. Gdy ten się zakończy, winietka pozostaje w górnej części ekranu, a w dolnej pojawia się napis:

Komputer mopsnnn gotowy do pracy w systemie Linux.

gdzie nnn to numer stanowiska.

Poniżej tego komunikatu umieszczona jest prośba o wpisanie nazwy konta. Nazwa konta oraz hasło wpisywane na komputerach w laboratorium mają być takie, jakie obowiązują na serwerze MOPS — nie ma osobnych kont na każdym z komputerów w laboratorium.

System pozwala w tym miejscu na ponowne uruchomienie komputera albo jego wyłączenie.

Jeżeli chcesz ponownie uruchomić komputer (np. w celu usunięcia procesów obcych użytkowników), wtedy zamiast nazwy konta wpisz reboot. Możesz także nacisnąć kombinację trzech klawiszy Ctrl-Alt-Delete. Nie naciskaj przycisku Reset, bo grozi to uszkodzeniem systemu oraz koniecznością jego ponownej instalacji powodującej znaczne obciążenie serwera i sieci.

Jeżeli chcesz wyłączyć komputer, wtedy zamiast nazwy konta wpisz halt lub down. Możesz także nacisnąć kombinację trzech klawiszy Ctrl-Alt-Insert. Spowoduje to poprawne zamknięcie systemu oraz wyłączenie komputera. Jeżeli okaże się, że komputer nie wyłączy się samoczynnie, wtedy będziesz musiał użyć przycisku Power do wyłączenia zasilania. Możesz to jednak zrobić dopiero po zamknięciu systemu, co sygnalizuje komunikat: Power down. Nie naciskaj przycisku Power wcześniej, bo grozi to uszkodzeniem systemu oraz koniecznością jego ponownej instalacji powodującej znaczne obciążenie serwera i sieci.

Po wpisaniu nazwy konta i poprawnego hasła zostaje wyświetlone następujące menu:

Co chcesz zrobić?

  • Uruchomić system X Window (fluxbox)
  • Uruchomić system X Window (gnome)
  • Uruchomić system X Window (kde)
  • Pracować na konsoli
  • Wylogować się
  • Ponownie uruchomić komputer
  • Wyłączyć komputer

Domyślnie wybrana (podświetlona) jest opcja pierwsza: Uruchomić system X Window (fluxbox). Wybranie jej (poprzez naciśnięcie klawisza Enter), spowoduje uruchomienie programu X Window System, będącego podstawowym środowiskiem graficznym, używanym w systemie Unix. Opis systemu X Window znajduje się dalej.

Standardowym środowiskiem graficznym jest Fluxbox. Użytkownik może to jednak zmienić tworząc w swoim katalogu domowym plik o nazwie: .xsession. Po utworzeniu tego pliku, w menu pojawi się dodatkowa opcja Uruchomić system X Window (.xsession). Więcej informacji na ten temat znajdziesz dalej.

Pozostałe opcje Uruchomić system X Window (…) pozwalają na wybór innego środowiska graficznego bez konieczności zmiany konfiguracji X Window.

Opcja Pracować na konsoli pozwala na pracę w trybie tekstowym. Użytkownik ma do swojej dyspozycji 5 konsol tekstowych o numerach 2 - 6. Pomiędzy konsolami można się przełączać przy użyciu kombinacji klawiszy Ctrl-Alt-Fn, gdzie n jest cyfrą oznaczającą numer konsoli. Konsole dostępne są także w przypadku uruchomienia systemu X Window (jest on uruchamiany na pierwszej wolnej konsoli, a więc tej o numerze 7). Konsola o numerze 1 jest wykorzystywana przez system i pozwala użytkownikowi na zakończenie pracy, ponowne uruchomienie oraz wyłączenie komputera.

Rozpoczęcie pracy w środowisku Windows

Jeżeli na komputerze jest zainstalowany program Windows oraz operator (korzystając ze specjalnego programu) zezwolił na jego uruchomienie, wtedy na ekranie logowania pojawi się stosowna informacja.

Aby uruchomić Windows:

  • naciśnij Ctrl-D

lub

  • wpisz polecenie w albo windows i naciśnij Enter.

Na ekranie logowania pojawi się wtedy napis:

Komputer mopsnnn gotowy do uruchomienia Windows.

gdzie nnn to numer stanowiska.

Teraz musisz podać nazwę konta i hasło dostępu. Procedura logowania jest bardzo podobna, jak w przypadku logowania się do systemu Linux i została opisana powyżej.

Po krótkich przygotowaniach (obejmujących m. in. sformatowanie partycji swap), komputer zostaje ponownie uruchomiony. Podczas restartu nie naciskaj żadnych klawiszy na klawiaturze. Może to bowiem spowodować uruchomienie Linuksa (zamiast Windows) albo próbę wejścia do programu BIOS Setup łącznie z pytaniem o hasło.

Zakończenie pracy

Przed odejściem od komputera użytkownik musi obowiązkowo jawnie zwolnić komputer — nie powinien ani wyłączać zasilania — bo to może zniszczyć system, co będzie wymagało jego odtwarzania, ani zostawiać komputera tak jak jest — bo następny użytkownik może mu „zrobić kawał”.

Jeżeli używałeś Linuksa, możesz zakończyć pracę na kilka sposobów:

  • wybrać opcję Wylogować się z menu pojawiającego się bezpośrednio po zalogowaniu (ale chyba nie po to przyszedłeś do laboratorium, żeby zaraz uciekać ;-));
  • „wyjść” z systemu X Window (pod warunkiem, że został on uruchomiony automatycznie po wybraniu jednej z opcji Uruchomić system X Window (…), a nie ręcznie z konsoli tekstowej);
  • wpisać polecenie exit, logout, lo lub nacisnąć kombinację klawiszy Ctrl-D na pierwszej konsoli tekstowej (nawet wtedy, gdy X Window System jest uruchomiony);
  • ponownie uruchomić komputer, wpisując polecenie reboot na pierwszej konsoli tekstowej lub naciskając kombinację klawiszy Ctrl-Alt-Delete;
  • wyłączyć komputer, wpisując polecenie halt albo down na pierwszej konsoli tekstowej lub naciskając kombinację klawiszy Ctrl-Alt-Insert.

Jeżeli używałeś Windows, jedynym akceptowanym sposobem zakończenia pracy jest ponowne uruchomienie komputera. W tym celu:

  • naciśnij przycisk Start (znajduje się na pasku zadań),
  • z menu wybierz opcję Zamknij…,
  • z rozwijanej listy wybierz opcję Uruchom ponownie,
  • naciśnij przycisk OK.

Użycie opcji Zamknij system, Zainstaluj aktualizacje i zamknij system, Stan gotowości, Stan wstrzymania, Wyloguj: i podobnych nie wystarczy! Nie wolno także używać przycisku zasilania.

Jeżeli nie wylogujesz się poprawnie, nie będziesz mógł zalogować się ponownie na innym komputerze!

Możliwości środowiska X Window

X Window System uruchamia się po wybraniu odpowiedniej opcji z menu pojawiającego się bezpośrednio po zalogowaniu.

Domyślnym menedżerem okien jest Fluxbox. Po uruchomieniu, program ten pokazuje pasek zadań (na dole ekranu) oraz obszar appletów (z prawej strony).

Pasek zadań zawiera następujące elementy:

  • przycisk otwierający menu, pozwalające uruchomić większość zainstalowanych programów;
  • nazwa bieżącego pulpitu (jednego z dwunastu);
  • przyciski do zmiany pulpitu;
  • nazwy okien otwartych na bieżącym pulpicie;
  • przyciski do zmiany aktywnego okna;
  • zegarek.

Applety to małe (przeważnie 64x64 pikseli) użyteczne programiki pokazujące stan systemu albo ułatwiające często wykonywane czynności. Razem z Fluxboksem uruchamiane są następujące applety:

  • bbpager — pokazuje położenie wszystkich otwartych okien na pulpitach (chociaż nie do końca poprawnie);
  • wmudmount — obsługuje nośniki wymienne, za pomocą przycisków można wybrać jeden z dostępnych nośników;
  • wmmixer — pozwala ustawić parametry dźwięku, za pomocą przycisków można wybrać dowolny kanał karty muzycznej;
  • wmmon — pokazuje aktualne obciążenie systemu oraz wykres obciążenia w przeszłości.

Inne programy możesz uruchomić za pomocą menu, które otwiera się po kliknięciu prawym przyciskiem myszy na pulpicie, albo po naciśnięciu przycisku znajdującego się w lewym dolnym rogu ekranu.

Na górze menu znajdują się najbardziej użyteczne aplikacje. Są to m.in.:

  • xterm — program terminala służący do uruchamiania innych programów oraz dowolnych poleceń systemu Unix. Prawie wszystkie polecenia opisane na tej stronie możesz wykonać właśnie w terminalu.
  • Midnight Commander — menedżer plików działający w terminalu.
  • Firefox — przeglądarka stron WWW. Pokazuje stronę początkową, przygotowaną specjalnie dla tego laboratorium, na której znajdziesz różne informacje, które mogą Ci pomóc w korzystaniu z możliwości komputera. W tym różne dokumentacje na temat Uniksa, oraz niniejszy tekst. Znajdziesz tam także odnośnik do głównej strony informacyjną AGH (kliknij na znaku graficznym AGH), strony użytkowników, itp. — czyli to, co może Cię na początek zainteresować.
  • Thunderbird — klient poczty elektronicznej i grup dyskusyjnych.

Pozostałe programy, pogrupowane według zastosowań, są dostępne w menu po wybraniu opcji Applications. W przypadku KDE wcześniej musisz wybrać opcję Debian. Menu GNOME zawiera tylko wybrane aplikacje. Jeżeli nie ma w nim poszukiwanego programu, musisz go uruchomić odpowiednim poleceniem w terminalu.

Jeśli uznasz, że wielkość liter jest za mała (zbyt duża rozdzielczość jak na tę wielkość ekranu), to możesz zmienić rozdzielczość naciskając Ctrl-Shift-NumPlus — wtedy litery będą większe, ale na ekranie będzie wyświetlany tylko fragment ekranu wirtualnego — przewinięcie ekranu uzyskasz przesuwając kursor myszy „za brzeg” ekranu. Kolejne naciśnięcia tych klawiszy powodują dalsze zmniejszenie rozdzielczości (powiększenie wyświetlanych szczegółów). Kombinacja klawiszy Ctrl-Shift-NumMinus powoduje zwiększenie rozdzielczości (pomniejszenie wyświetlanych szczegółów). W każdej chwili możesz powrócić do domyślnej (maksymalnej) rozdzielczości naciskając Ctrl-Shift-NumEnter.

Opisane kombinacje klawiszy działają tylko we Fluxboksie. Jeżeli używasz KDE albo GNOME i chcesz zmienić rozdzielczość, możesz użyć programu xrandr, albo poszukać odpowiednich opcji w konfiguracji tych środowisk graficznych.

Zamknięcie X Window uzyskasz wybierając w menu odpowiednią opcję — jednocześnie zwalnia to stanowisko (pod warunkiem, że X Window System został uruchomiony automatycznie po wybraniu jednej z opcji Uruchomić system X Window (…), a nie ręcznie z konsoli tekstowej).

Jak dostosować X Window do swoich upodobań?

Wygląd i zachowanie Fluxboksa możesz zmienić za pomocą opcji Styles i Configuration. Jeżeli możliwości zmian oferowane przez te opcje okażą się niewystarczające, zapoznaj się z dokumentacją programu fluxbox i formatem pliku stylu. W tym celu napisz w terminalu: man fluxbox i man fluxbox-style.

Jeżeli chcesz, żeby zamiast Fluxboksa uruchamiało się inne środowisko graficzne (GNOME albo KDE), to wykonaj jedno z poniższych poleceń:

  • ln -s /usr/local/bin/xsession-gnome $HOME/.xsession

albo

  • ln -s /usr/local/bin/xsession-kde $HOME/.xsession

Jeżeli GNOME lub KDE Ci się nie spodobają, możesz wrócić do Fluxboksa kasując utworzony link:

rm $HOME/.xsession

Plik .xsession nie musi być linkiem symbolicznym do istniejącego skryptu. Może być samodzielnym skryptem, zawierającym dowolne polecenia. Skrypt ten nie musi mieć prawa wykonywania (a więc lepiej, żeby nie miał, dzięki czemu nie zostanie uruchomiony przypadkowo).

Jeżeli chcesz mieć pełną kontrolę nad uruchamianiem systemu X Window, to musisz wybrać przy zalogowaniu pracę na konsoli tekstowej. Potem możesz uruchomić X Window ręcznie w dowolny sposób. X Window uruchamia się wtedy na bieżącej konsoli (a nie na pierwszej wolnej).

Pamiętaj, że wszelkie zmiany w konfiguracji X Window jak i innych programów wprowadzasz na własną odpowiedzialność. Jeżeli coś przestanie działać i nie będziesz umiał tego naprawić, to pozostanie Ci użycie skryptu kasuj-wszystko. Program ten możesz uruchomić nawet wtedy, gdy środowisko graficzne nie działa, wybierając po zalogowaniu opcję Pracować na konsoli.

Polskie litery

W systemie zainstalowane są czcionki w standardzie UTF-8 pozwalające wyświetlić znaki z większości języków na świecie. Polskie litery można wpisywać z klawiatury z użyciem kombinacji z PrawymAltem. Inne znaki, które można wprowadzić z klawiatury przedstawia rysunek.

Może się zdarzyć, że w niektórych plikach polskie litery będą wyświetlane nieprawidłowo. Oznacza to, że są one zakodowane w innym standardzie niż UTF-8, np. ISO-8859-2.

Pliki takie najlepiej przekodować, czyli zmienić standard kodowania znaków z ISO-8859-2 na UTF-8. Można to zrobić wykonując polecenie:

konwert iso2-utf8 <stary-plik >nowy-plik

Po konwersji koniecznie sprawdź, czy nowy-plik jest wyświetlany prawidłowo. W przypadku plików HTML należy również poprawić deklarację standardu kodowania w nagłówku <meta>.

Innymi programami służącymi do zmiany kodowania znaków są: recode, iconv, enconv i uconv.

Zamiast przekodowania plików można „na chwilę” zmienić kodowanie używane przez aplikacje. Służy do tego program terminala ixterm, w którym zainstalowane są czcionki w standardzie ISO-8859-2. Dowolny program uruchomiony w takim terminalu powinien poprawnie obsługiwać pliki zakodowane w tym standardzie.

Terminal ixterm może również służyć do zdalnej pracy w starszych systemach nie obsługujących UTF-8.

Jak rozpraszać obliczenia? Jak się przed tym bronić?

To oczywiście szeroki temat — są biblioteki wspomagające, itp. — o tym dowiesz się od prowadzącego zajęcia. Jednak zasadniczo idea jest prosta — gdy raz się „zalogujesz” na jednym z komputerów w laboratorium, to wykonując komendę ssh mopsnnn (lub ssh mopsnnn komenda_do_wykonania) uzyskujesz dostęp do komputera mopsnnn — nie jest konieczne powtórne podawanie hasła. A program uruchomiony na innym komputerze może się komunikować z pozostałymi np. z użyciem standardowych mechanizmów sieciowych lub choćby za pośrednictwem połączenia obsługiwanego samą komendą ssh (poprzez standardowe wejście i wyjście programu).

Na wszystkich komputerach masz do dyspozycji wspólny dysk sieciowy (i w ograniczonym zakresie dysk lokalny) — to wraz z możliwością bezpośredniego komunikowania się przez sieć (np. w jednym ze specjalizowanych protokołów służących do zrównoleglania obliczeń) powinno pozwolić na efektywne wykorzystanie laboratorium do obliczeń rozproszonych.

Może się zdarzyć, że wykorzystywanie opisanej powyżej możliwości stanie się źródłem problemów — gdy laboratorium będzie przesadnie obciążane masywnymi obliczeniami. Jeżeli stwierdzisz, że nie odpowiada Ci, że moc Twojego komputera jest wykorzystywana także przez innych, wtedy możesz ponownie uruchomić komputer, aby przerwać wykonywanie się na nim obcych procesów.

Wykorzystanie nośników wymiennych

Wszystkie nośniki danych wykorzystywane w systemie Linux muszą zostać zamontowane przed użyciem (odczytem lub zapisem), a po użyciu odmontowane (z wyjątkiem niektórych szczególnych operacji, takich jak formatowanie dyskietek, czy nagrywanie płyt).

Odłączenie lub wyjęcie nośnika bez odmontowania grozi utratą danych, ponieważ system dokonuje zapisu z opóźnieniem.

Środowiska graficzne próbują ułatwiać obsługę nośników oferując możliwość zamontowania (KDE), a nawet montując automatycznie (GNOME), ale można odnieść wrażenie, że utrudniają odmontowywanie, które trzeba wykonywać inaczej i w innym miejscu niż montowanie. A przecież, jak wspomniano wyżej, odmontowywanie jest bardzo ważną operacją, ponieważ chroni przed utratą danych.

Stosunkowo najlepiej rozwiązane jest to we Fluxboksie, gdzie zarówno montowanie jak i odmontowywanie przebiega w identyczny sposób, z wykorzystaniem tego samego programu (wmudmount), znajdującego się zawsze w tym samym miejscu i niezasłanianego przez inne okna.

Poniżej opisano polecenia służące do montowania i odmontowywania przeróżnych nośników, których możesz używać na konsoli i w oknie terminala.

W laboratorium możesz korzystać z następujących nośników:

  • Urządzenia USB
    • Pamięci flash

      Pamięci flash USB (pendrive, flash disk) występują w trzech odmianach:

      • USB-FDD — Są traktowane przez system podobnie jak dyskietki, a więc nie posiadają tablicy partycji. Aby z nich skorzystać, należy zamontować całe urządzenie, za pomocą polecenia mount /media/sdb.
      • USB-HDD — Mają strukturę podobną do twardego dysku, co oznacza, że zawierają tablicę partycji, w której może być zdefiniowane nawet kilka partycji. Montujemy je poleceniem mount /media/sdbn, gdzie n jest cyfrą oznaczającą numer partycji. Zazwyczaj partycja jest jedna i ma ona numer 1. Odpowiednie polecenie ma więc postać: mount /media/sdb1.
      • USB-ZIP — Podobne do USB-HDD, ale jedyna partycja ma numer 4. Montujemy przy użyciu polecenia: mount /media/sdb4.

      W przypadku pamięci USB-FDD może się zdarzyć, że system zinterpretuje dane znajdujące się na początku urządzenia jako tablicę partycji. Partycje takie w rzeczywistości nie istnieją i próba ich zamontowania może skończyć się nawet zawieszeniem programu mount. W takiej sytuacji pomaga odłączenie pamięci.

      Typ pamięci (FDD, HDD albo ZIP) czasami jest podany w instrukcji obsługi. Można go także spróbować określić przy użyciu polecenia /sbin/fdisk -l /dev/sdb, które wyświetla tablicę partycji. Jeżeli wyświetlona tablica partycji wygląda sensownie, np. zawiera jedną partycję typu FAT16 albo FAT32, to mamy do czynienia z pamięcią USB-HDD albo USB-ZIP. Jeżeli wyświetlona tablica partycji zawiera jakieś śmieci, to nośnik ma typ USB-FDD.

      Jeżeli pomimo tego nie jesteś w stanie stwierdzić, jakie urządzenie posiadasz, to zacznij od próby zamontowania USB-HDD. Pamięci USB-HDD są prawdopodobnie najczęściej spotykane.

      Zamiast zastanawiać się nad partycjami możesz użyć polecenia mount /media/usb, które montuje odpowiednią partycję (w przypadku USB-HDD i USB-ZIP) lub cały nośnik (w przypadku USB-FDD).

      Po zamontowaniu, zawartość nośnika dostępna jest w katalogu podanym w poleceniu mount, a więc np. /media/usb.

      Po zakończeniu pracy, koniecznie odmontuj nośnik, wykorzystując polecenie umount katalog, czyli np. umount /media/usb.

      Odłączenie urządzenia bez odmontowania grozi utratą danych, a nawet uszkodzeniem nośnika (uszkodzeniem struktur danych odpowiedzialnych za mechanizm równoważenia zużycia).

    • Dyski twarde

      Przenośne dyski twarde podłączane przez USB są traktowane przez system tak samo, jak opisane wyżej pamięci USB-HDD (pod warunkiem, że posiadają tablicę partycji).

      Aby zamontować partycję dysku, należy użyć polecenia mount /media/sdbn, gdzie n jest cyfrą oznaczającą numer partycji.

      Na dysku mogą znajdować się partycje:

      • podstawowe (ang. primary),
      • rozszerzone (ang. extended),
      • logiczne (ang. logical).

      Partycje podstawowe oraz rozszerzone oznaczane są liczbami 1 - 4, natomiast logiczne — od 5 w górę.
      Tylko partycje podstawowe oraz logiczne mogą zawierać system plików i tylko one mogą być zamontowane.
      Listę partycji na dysku możesz wyświetlić poleceniem /sbin/fdisk -l /dev/sdb.
      Jeżeli na dysku masz tylko „jedną” partycję i nie wiesz, jaki ma ona numer, wtedy najprawdopodobniej jest to numer 1 lub 5.

      Po zamontowaniu, zawartość partycji dostępna jest w katalogu podanym w poleceniu mount, a więc np. /media/sdb1.

      Po zakończeniu pracy, koniecznie odmontuj partycję, wykorzystując polecenie umount katalog, czyli np. umount /media/sdb1. Jeżeli zamontowałeś kilka partycji, musisz odmontować je wszystkie.

      Odłączenie dysku bez odmontowania jego partycji grozi utratą danych.

      Po odmontowaniu wszystkich partycji, a przed odłączeniem dysku może być wskazane opróżnienie bufora i zaparkowanie głowic (zwłaszcza dla dysków 2.5″). W tym celu wykonaj następujące polecenia:

      sdparm --command=sync /dev/sdb
      sdparm --command=stop /dev/sdb

    Z obsługą USB w laboratorium wiążą się następujące ograniczenia:

    • Można podłączyć jednocześnie do trzech dysków lub pamięci USB. Będą się one nazywały /dev/sdb, /dev/sdc i /dev/sdd.
    • Gdy podłączone urządzenie otrzyma inną nazwę niż /dev/sdb, wtedy musisz odpowiednio zmodyfikować powyższe polecenia!

    Ograniczenia te dotyczą tylko programów mount i umount. W rzeczywistości można podłączyć więcej niż trzy urządzenia, które otrzymają kolejne nazwy (/dev/sde, /dev/sdf itd.). Ich zamontowanie i odmontowanie będzie możliwe za pomocą narzędzi oferowanych przez środowiska graficzne albo programu udisksctl. Przykładowo, dla trzeciej partycji na piątym nośniku USB odpowiednie polecenia mają postać:

    udisksctl mount -b /dev/sdf3
    udisksctl unmount -b /dev/sdf3

  • Płyty CD i DVD

    Płytę CD lub DVD możesz zamontować poleceniem mount /media/cdrom.

    Po zamontowaniu, zawartość płyty dostępna jest w katalogu /media/cdrom.

    Po zakończeniu pracy powinieneś odmontować płytę, wykorzystując polecenie umount /media/cdrom. Jeżeli tego nie zrobisz, nie uda Ci się wysunąć płyty z napędu.

    Płyt muzycznych (CD-DA) nie da się zamontować. Do ich słuchania potrzebny jest odpowiedni program np. audacious.

    Na komputerach wyposażonych w nagrywarki istnieje możliwość zapisywania danych na płytach CD-R/RW i DVD±R/RW/RAM. Możesz wykorzystać do tego programy K3B albo Brasero (dostępne z menu). Podczas zapisu płyta nie powinna być zamontowana.

    Jeżeli chcesz mieć pełną kontrolę nad procesem nagrywania płyt, możesz skorzystać z następujących programów: genisoimage, wodim, cdrdao i growisofs.

  • Dyskietki

    Aby skorzystać z dyskietki użyj polecenia mount /media/floppy.

    Po zamontowaniu, zawartość dyskietki dostępna jest w katalogu /media/floppy.

    Po zakończeniu pracy, koniecznie odmontuj dyskietkę, wykorzystując polecenie umount /media/floppy.

    Wyjęcie dyskietki bez odmontowania grozi utratą danych.

    Dyskietkę możesz sformatować komendą superformat /dev/fd0. Powinieneś ją wcześniej odmontować.

Gdzie zapisywać duże pliki?

W swoim katalogu domowym (ang. home directory) masz ograniczoną ilość dostępnego miejsca (quota), a przecież czasem zdarza się, że trzeba „na chwilę” gdzieś zapisać coś dużego (np. obrabiane pliki graficzne) — wtedy możesz do tego celu wykorzystać katalog /tmp.

Zawartość katalogu /tmp jest jednak kasowana bardzo często: zarówno podczas logowania się, jak też i wylogowywania się użytkownika. Dzięki temu nie zostają tam śmieci mogące uniemożliwić lub utrudnić działanie niektórych programów korzystających z katalogu /tmp.

Dlatego została utworzona specjalna partycja, zamontowana w katalogu /mnt/big, której zawartość kasowana jest tylko w wyjątkowych przypadkach (opisanych w pliku /mnt/big/czytaj-to.txt). Tam można w miarę bezpiecznie trzymać swoje pliki.

Wolne miejsce na wszystkich dyskach (lokalnych, sieciowych, przenośnych) możesz sprawdzić poleceniem df.
Wolne miejsce w katalogu /mnt/big możesz sprawdzić poleceniem df /mnt/big.

Więcej informacji na temat dysków w laboratorium znajdziesz wyżej.

Jak stworzyć swoją stronę WWW?

Stworzenie swojej strony WWW to doskonały sposób na oswojenie się z możliwościami Internetu — prawdopodobnie prowadzący zajęcia jakoś wiążące się z Internetem będzie Cię do tego zachęcał. Aby stworzyć stronę, w swoim katalogu domowym (home directory) powinieneś utworzyć podkatalog public_html — gdy to zrobisz i utworzysz tam odpowiednie pliki (w szczególności index.html) — to będą one widoczne przez WWW jako: http://mops.uci.agh.edu.pl/~nazwa_konta/

Pamiętaj tylko by:

  • pliki i katalogi w public_html były czytelne dla ogółu (możesz się o tym upewnić wykonując: chmod -R a+rX $HOME/public_html),
  • dało się odwoływać do Twojego katalogu domowego — chmod a+x $HOME,
  • pliki tekstowe miały prawidłowo zakodowane polskie litery (UTF-8 albo ISO-8859-2),
  • standard kodowania polskich liter był poprawnie zadeklarowany:
    • <meta http-equiv="content-type" content="text/html; charset=UTF-8">
    albo
    • <meta http-equiv="content-type" content="text/html; charset=ISO-8859-2">.

Do edycji plików HTML w obrębie swojej strony możesz użyć zwykłego edytora, jednak zwłaszcza dla początkujących polecałbym wykorzystanie edytora stron WWW, takiego jak Bluefish.

Serwer MOPS obsługuje wyłącznie strony statyczne. Nie można używać mechanizmów takich jak CGI, SSI czy też PHP. Takich ograniczeń nie ma na serwerach STUDENT i GALAXY.

Jak korzystać z poczty elektronicznej?

Serwer MOPS obsługuje wprawdzie pocztę elektroniczną, ale w ograniczonym zakresie. Nie obsługuje on protokołów POP3 i IMAP służących do zdalnego pobierania i zarządzania wiadomościami.

Aby wygodnie korzystać z poczty elektronicznej, potrzebujesz dostępu do serwera pocztowego AGH. W tym celu musisz założyć sobie konto na serwerze STUDENT (jeżeli jesteś studentem), albo GALAXY (jeżeli jesteś pracownikiem).

Serwer pocztowy AGH pozwala na korzystanie z poczty za pośrednictwem przeglądarki WWW. Jest on dostępny pod adresem: https://poczta.agh.edu.pl/.

Możesz oczywiście użyć programu pocztowego. W laboratorium dostępne są następujące programy pocztowe działające w trybie graficznym:

  • Thunderbird,
  • KMail.

Na stronie http://poczta.agh.edu.pl/guide-config/ znajduje się opis konfiguracji kilku wybranych programów pocztowych.

Serwer MOPS udostępnia pocztę tylko w laboratorium i wymaga programu pocztowego korzystającego z bezpośredniego dostępu do skrzynki pocztowej.

Zalecanym programem tego typu jest Alpine. Aby go uruchomić, otwórz terminal i wpisz polecenie alpine. Po uruchomieniu, program wyświetla menu zawierające listę opcji:

  • HELP — Wyświetla okno z opisem programu (w języku angielskim).
  • COMPOSE MESSAGE — Pozwala ona napisać i wysłać list. Konieczne jest oczywiście podanie adresu, który wpisuje się w linii To:.
  • MESSAGE INDEX — Wyświetla listę wiadomości w aktualnie wybranym folderze, którym po uruchomieniu programu najczęściej jest folder INBOX (patrz niżej).
  • FOLDER LIST — Pozwala przeglądać wiadomości przechowywane w folderach. Lista folderów zawiera co najmniej jedną pozycję zatytułowaną INBOX, w której umieszczane są nowe listy. Właśnie tam powinieneś szukać nowych wiadomości. Alpine pozwala założyc dodatkowe foldery i automatycznie przenosić do nich przeczytane listy.
  • ADDRESS BOOK — Pozwala utworzyć listę najczęściej używanych adresów osób, z którymi się koresponduje.
  • SETUP — Dostosowanie programu Alpine do własnych potrzeb.
  • QUIT — Zakończenie pracy z programem.

Dwie dolne linijki okna programu Alpine zawierają listę klawiszy lub ich kombinacji, aktywnych w danym momencie. Przykładowo, po wybraniu opcji COMPOSE MESSAGE i napisaniu wiadomości, można ją wysłać używając kombinacji klawiszy ^X, czyli Ctrl-X.

Jeżeli chcesz dowiedzieć się więcej o możliwościach programu Alpine to przeczytaj jego przetłumaczony opis.

Innymi programami pocztowymi obsługującymi pocztę na serwerze MOPS są: mutt i mail. Programy te można uruchomić na komputerach w laboratorium, wpisując ich nazwy w terminalu. Ich opis znajdziesz wykorzystując polecenie man.

Możesz także ustawić sobie przekierowanie poczty z serwera MOPS na inny serwer, który obsługuje zdalny dostęp (np. serwer pocztowy AGH). W tym celu utwórz w swoim katalogu domowym plik o nazwie: .forward (uwaga na kropkę na początku nazwy). Plik ten powinien zawierać adres e-mail, pod który mają być przesyłane wiadomości.

Jak uruchomić serwer MySQL?

Program MySQL jest zainstalowany w laboratorium, ale nie uruchamia się automatycznie. Każdy użytkownik może samodzielnie uruchomić lokalną kopię serwera MySQL na komputerze, przy którym pracuje.

Pierwszą, jednorazową czynnością jest instalacja wymaganych plików za pomocą polecenia mysql-install. Polecenie to tworzy katalog $HOME/mysql zawierający bazy danych oraz plik konfiguracyjny $HOME/.my.cnf zawierający m.in. losowo wygenerowane hasło administratora do serwera MySQL.

Po instalacji program uruchamia się poleceniem mysql-start. Po zakończeniu pracy można go zatrzymać poleceniem mysql-stop.

Jak uruchomić serwer Apache HTTPD?

Program Apache HTTP Server jest zainstalowany w laboratorium, ale nie uruchamia się automatycznie. Każdy użytkownik może samodzielnie uruchomić lokalną kopię serwera Apache HTTPD na komputerze, przy którym pracuje.

Pierwszą, jednorazową czynnością jest instalacja wymaganych plików za pomocą polecenia apache-install. Polecenie to tworzy katalog $HOME/apache2 zawierający pliki konfiguracyjne oraz podkatalog $HOME/apache2/www, w którym można zamieścić strony WWW, które będą udostępniane przez lokalny serwer.

Po instalacji program uruchamia się poleceniem apache-start. Po zakończeniu pracy można go zatrzymać poleceniem apache-stop. Dostępne są także polecenia apache2ctl, a2enmod, a2dismod, a2ensite i a2dissite. Ponieważ znajdują się one w katalogu /usr/sbin, konieczne jest podanie pełnej ścieżki np. /usr/sbin/a2enmod php5.

Po uruchomieniu, lokalny serwer WWW jest dostępny pod adresem http://localhost:8080/.

Dlaczego mój program nie działa?

Może się zdarzyć, że program który działał w poprzedniej wersji systemu teraz wyświetla jedynie komunikat błędu o braku wymaganych bibliotek. Dzieje się tak dlatego, że obecny system został zainstalowany w wersji dla architektury 64-bitowej i zawiera jedynie najbardziej podstawowe biblioteki 32-bitowe (libc, libgcc i zlib).

Jeżeli Twój 32-bitowy program wymaga innych bibliotek i nadal chcesz go używać, pobierz go w wersji 64-bitowej albo ponownie skompiluj ze źródeł.

Jakie programy są zainstalowane?

Nie sposób wymienić :-)

Jeżeli chcesz zobaczyć pełną listę programów, które możesz uruchomić, to naciśnij dwukrotnie klawisz Tab na konsoli, albo w terminalu.

Wyświetlone programy pochodzą z ponad 3000 zainstalowanych pakietów dystrybucji Debian. Listę takich pakietów, wraz z jednolinijkowym opisem (po angielsku), możesz wyświetlić przy pomocy polecenia dpkg -l | less. Dużo więcej informacji o pakietach możesz uzyskać uruchamiając specjalny program do zarządzania pakietami: aptitude.

Listę wszystkich zainstalowanych pakietów wraz z angielskimi opisami możesz także znaleźć w tym pliku (dostępnym tylko z sieci AGH).

Nie zapominaj o menu, a zwłaszcza o opcji Applications. Tam znajdziesz prawie wszystkie zainstalowane interakcyjne aplikacje.

Mam problem, bo…

Gdy nie wiesz jak jakaś komenda działa — pamiętaj o poleceniu man — wpisując man komenda, dostaniesz opis działania tej komendy.

Niekiedy angielska wersja podręcznika zawiera więcej informacji. Stronę podręcznika w języku angielskim możesz wyświetlić przy użyciu polecenia en man komenda.

Bardziej dokładny opis możesz przeczytać za pomocą polecenia info komenda.

Często też jakiś opis dostaniesz uruchamiając komendę z parametrem --help. A jeśli nie wiesz jak coś zrobić? jeśli nie wiesz jakiej komendy użyć? — użyj polecenia apropos — odnajdzie Ci komendy, które mogą Cię interesować (a których działania nauczysz się korzystając z polecenia man).

Dystrybucja Debian składa się z pakietów, a każdy pakiet posiada dokumentację znajdującą się w katalogu /usr/share/doc/nazwa-pakietu. Jak poznać nazwę pakietu? Najpierw musisz określić ścieżkę dostępu do interesującego Cię polecenia. W tym celu napisz: which polecenie. Potem wystarczy przeszukać bazę danych z informacjami o zainstalowanych pakietach: dlocate ścieżka.

Jeśli to nie pomoże, to pamiętaj, że na temat Uniksa, X Window, sieci, itp. ukazało się w Polsce już naprawdę sporo książek — przeczytaj coś, jeśli chcesz popracować w tym laboratorium trochę bardziej fachowo.

W przypadku napotkania jakichś bardziej specjalistycznych problemów pamiętaj o newsach (program Thunderbird albo rtin) — korzystają z nich miliony użytkowników, w tym tysiące w Polsce (tzw. newsgroups, gdzie rozmawia się tylko po polsku jest już ponad 300) i bardzo często właśnie na newsach najszybciej znajdziesz odpowiedź na trapiące Cię pytanie. Pamiętaj jedynie by pytać się z sensem — krótko i tak by czytający nie musieli się domyślać o co Ci chodzi.

W przypadku problemów możesz też zwrócić się do administratora systemu — najlepiej za pomocą poczty elektronicznej — adres znajdziesz na winietce startowej systemu (jest widoczny podczas logowania się w laboratorium). A jeśli faktycznie potrzebujesz pomocy natychmiast, to przyjdź do pokoju 417 albo zadzwoń (tel. 12-617-28-85).

I jeszcze raz pamiętaj — gdy system zachowuje się nieprawidłowo, lub tylko tak Ci się wydaje, to zgłoś to koniecznie operatorowi — on zdecyduje czy w tej sytuacji konieczne jest przeinstalowanie systemu (co potrwa około 15 minut).



Tomasz Pałac
na podstawie tekstu
przygotowanego przez
Jarosława Strzałkowskiego
Uczelniane Centrum Informatyki AGH
maj 2017